[WYLOGUJ SIĘ]




Diagnoza stanu doradztwa edukacyjno-zawodowego w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych w relacjach dyrektorów szkół i osób realizujących doradztwo

rodzaj publikacji: raport z badań, powstały w ramach badania Diagnoza stanu doradztwa edukacyjno-zawodowego w kontekście zdolności tego systemu do wypełnienia przypisanych mu funkcji | obszar: 5. Edukacja a rynek pracy

wydany: 2015 (marzec) | opubl. w internecie: tutaj | zobacz plik: PDF

autorzy: Krzysztof Podwójcic

jednostka: Zespół Ekonomii Edukacji

opis lub streszczenie:

Przeprowadzone badanie miało charakter diagnostyczny – jest opisem stanu rzeczy w taki sposób, aby możliwe było stwierdzenie dystansu między stanem pożądanym a rzeczywistym. Przedstawiono w nim najważniejsze cechy doradztwa zawodowego realizowanego w systemie szkolnym w Polsce. Informacje były zbierane od dyrektorów szkół i pracujących tam doradców zawodowych. Dzięki temu można było czasami zestawiać opinie tych dwóch kategorii respondentów, które wynikały z innej perspektywy patrzenia na analizowane zjawisko.

W pierwszej części pracy zaprezentowano podsumowanie teorii z zakresu poradnictwa. Zostały one przedstawione w kategoryzacji uwzględniającej szereg wspólnych cech poszczególnych koncepcji. Podejście takie jest motywowane twierdzeniem, wedle którego każda ze stosowanych technik doradczych jest w jakimś stopniu zakorzeniona w konkretnej perspektywie teoretycznej (a nawet może wyrastać z pewnego paradygmatu), która to determinuje pulę rozwiązań możliwych do otrzymania. Następnie przedstawiono szereg aktów normatywnych, które zakreślają ramy doradztwa zawodowego w systemie edukacji w Polsce, oraz doprecyzowano wiele pojęć, które pojawiają się w samym badaniu. Miało to na celu precyzyjne pokazanie przedmiotu przeprowadzonych analiz. Kolejną częścią opracowania jest opis zastosowanej metodologii – doboru przebadanych prób (1000 dyrektorów i 832 doradców), reprezentatywności (na poziomie ogólnopolskim dla gimnazjów, zasadniczych szkół zawodowych, techników i liceów) i powodów odmów w badaniu wraz z ich konsekwencjami dla ostatecznych wyników.

Diagnoza stanu doradztwa w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych w Polsce rozpoczyna się od analizy form zatrudnienia doradcy w poszczególnych typach tych placówek. 16% szkół zatrudnia doradcę na etacie, w 74% badanych podmiotów obowiązki doradcze wykonuje osoba, dla której nie jest to podstawowe zadanie, a 5% szkół nie realizuje poradnictwa w ogóle. Innym ujęciem omawianego zagadnienia jest analiza czasu poświęcanego na doradztwo w przeliczeniu na przypadającą liczbę godzin na jedną klasę w ciągu roku. Ogółem w 7% szkół przeznacza się na to do jednej godziny, a 25% szkół realizuje poradnictwo w zakresie poniżej 4 godzin rocznie na klasę. Szkoły, które realizują mniej doradztwa samodzielnie, do jakiegoś stopnia wspierają się pomocą zewnętrznych instytucji, które przysyłają do nich swoich specjalistów. Kolejnym elementem przeprowadzonych badań była kwestia przygotowania merytorycznego osób świadczących doradztwo w szkole: w   przypadków nie posiadają one żadnych formalnych kwalifikacji z  zakresu doradztwa, w 23% są to kursy lub szkolenia, a w niecałych 50% przedmiotowe studia wyższe. Następnie przeanalizowano czas poświęcany na poradnictwo w kontekście innych obowiązków doradców – do jednej piątej etatu (rozumianego jako sumę wszystkich zadań wykonywanych w szkole) poświęca na to od 28% (doradców „etatowych”) do 61% („innych osób” realizujących doradztwo) respondentów. W niniejszej publikacji przedstawiono także dodatkowe funkcje osób realizujących zadania z zakresu poradnictwa w szkołach. Tylko 3% respondentów pełniło wyłącznie funkcję doradcy, a najczęstszymi byli: pedagog szkolny (43%), nauczyciel przedmiotu (19%), pedagog będący jednocześnie nauczycielem przedmiotu (7%), nauczyciel przedmiotu pełniący również funkcje wychowawcy (6%) i psycholog szkolny (4%). Najczęściej respondenci pełnili jedną dodatkową funkcję (74% wskazań), rzadziej dwie (19%) i najrzadziej trzy lub więcej (3%). Kolejną częścią opracowania jest analiza wyników EWD (Edukacyjna Wartość Dodana) szkoły i szeregu zmiennych opisujących działanie doradztwa w badanych szkołach: w przypadku liceów zauważono, że niższy wynik wskaźnika humanistyczne oraz matematyczno-przyrodnicze EWD szkoły częściej towarzyszy zatrudnieniu doradcy etatowego. Na zakończenie rozdziału relacjonującego podaż doradztwa przedstawiono główne charakterystyki szkół nieświadczących poradnictwa dla swoich uczniów. Były to po pierwsze zmienne powstałe w oparciu o negatywne opinie dyrektorów co do celowości i skuteczności doradztwa edukacyjno-zawodowego jako dziedziny wiedzy. Po drugie można wskazać bariery, na które dyrektorzy szkół nieświadczących poradnictwa wskazują częściej niż pozostali respondenci. Były to: niedostateczne kompetencje nauczycieli, brak merytorycznie przygotowanych doradców, brak środków finansowych.

Druga część opracowania poświęcona jest charakterystyce działań doradczych. Diagnoza rozpoczyna się od przedstawienia sposobów organizacji doradztwa w dwóch ujęciach: powszechnie stosowanych form – najwięcej wskazań dla lekcji wychowawczych i targów edukacyjnych oraz w aspekcie intensywności ich stosowania – dominują godziny dyrektorskie. Następnym elementem analizy było określenie skali korzystania z doradztwa przez uczniów, także uwzględniając wybrane grupy młodzieży. Najczęściej klientami doradców są uczniowie ostatnich klas, ale dosyć licznie pojawiała się taka kategoria jak „uczniowie zagrożeni wykluczeniem społecznym”. Kolejną częścią diagnozy było opisanie stosowanych technik doradczych. Niezależnie od „typu” doradcy dominują cztery: 1) testy i kwestionariusze, 2) prezentacja oferty edukacyjnej (szkół kolejnego poziomu kształcenia), 3) wykłady i prezentacje oraz 4) burze mózgów. Opisana została także tematyka zajęć doradczych – jej różnorodność i intensywność poruszania konkretnych zagadnień. W tym wypadku widać wyraźne różnice w zależności od tego, czy zajęcia prowadzi doradca „etatowy”, czy inna osoba realizująca zadania z zakresu poradnictwa. Podjęta problematyka jest przedstawiana także w podziale na typy szkół, co pokazuje, iż doradztwo w szkołach zawodowych (zasadniczych szkołach zawodowych i technikach) jest bardziej ukierunkowane na różne aspekty rynku pracy niż doradztwo w gimnazjach i liceach. Poradnictwo w zasadniczych szkołach zawodowych (ZSZ) w mniejszym stopniu niż w pozostałych typach szkół porusza zagadnienia związane z wyborem kolejnych etapów kształcenia przez uczniów. Kolejnym elementem tej części jest zaprezentowanie obszarów tematycznych i zagadnień, które zgłasza młodzież doradcom zawodowym – uwzględniając typologię doradców i ich przygotowanie kwalifikacyjne. Widać z  tego, że najwięcej problemów (i najczęściej) jest zgłaszanych doradcy „etatowemu” oraz doradcy, który ma ukończone przedmiotowe studia – może to być wyrazem ich profesjonalizacji, a w szczególności kompetencji z zakresu diagnozy potrzeb ucznia. Przedstawiono także w tej części warsztat pracy doradcy zawodowego – w zasadzie wszyscy posiadają komputer i dostęp do Internetu, ale 30% nie posługuje się programami multimedialnymi. Ten fragment opracowania kończy się podstawową charakterystyką doradztwa dla uczniów z niepełnosprawnością, opisem działań ukierunkowanych na rodziców uczniów i kadrę pedagogiczną szkoły.

W trzeciej części opracowania opisane zostały instytucje współpracujące ze szkołą przy realizacji zadań z zakresu poradnictwa oraz formy oferowanego przez nie wsparcia. Dominują poradnie psychologiczno-pedagogiczne, Ochotnicze Hufce Pracy i urzędy pracy, a w przypadku szkół ponadgimnazjalnych widać także uczelnie wyższe. Najczęstszą formą wsparcia jest możliwość wysłania uczniów na zajęcia do zewnętrznej instytucji, a na kolejnych miejscach znalazły się: przyjazd specjalistów ze wspierającej instytucji do szkoły, dostarczanie materiałów merytorycznych dla osób zajmujących się doradztwem oraz udostępnianie danych statystycznych i informacji o rynku pracy.

W czwartej części opisano przygotowanie młodzieży do wyborów edukacyjno-zawodowych zdaniem doradców. Zaproponowano 6 płaszczyzn do analizy ww. zagadnienia.

W piątej części przedstawiono bariery w realizacji doradztwa w opinii różnych „typów” doradców, dyrektorów szkół różnego rodzaju i w zależności od wielkości miejscowości, w której znajduje się badana placówka. Rozdział ten kończy się propozycją rozwiązań systemowych ze strony dyrektorów i doradców dla zwiększenia dostępności doradztwa: postulują oni najczęściej zatrudnienie doradcy na stałym etacie oraz wprowadzenie przedmiotu „doradztwo zawodowe” do programu nauczania na różnych etapach nauczania.

Ostatnią częścią opracowania są wnioski i rekomendacje wynikające z przeprowadzonych analiz.