[WYLOGUJ SIĘ]




Finansowanie edukacji wyższej w Europie. Od modelu egalitarnego do elitarnego

rodzaj publikacji: raport z badań, powstały w ramach badania Finansowanie edukacji wyższej w wybranych krajach europejskich. Od modelu egalitarnego do elitarnego | obszar: 4. Ekonomia edukacji: nakłady publiczne i prywatne oraz rynki około edukacyjne

wydany: 2015 (październik) | opubl. w internecie: tutaj | zobacz plik: PDF

autorzy: Grażyna Bukowska, Jolanta Buczek

jednostka: Zespół Ekonomii Edukacji

opis lub streszczenie:

Reformy finansowania szkolnictwa wyższego we Francji przebiegają stopniowo od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Stopniowe, z pozoru drobne zmiany prowadzą jednak konsekwentnie do dużych zmian instytucjonalnych.

Zmiany wprowadzone pod wpływem kolejnych fal reform szkolnictwa wyższego z lat 1990-2013 obejmują następujące obszary: 1) Zmienione zostały tradycyjne, centralistyczne relacje państwo – instytucje szkolnictwa wyższego. Nastąpiło wycofywanie się państwa z bezpośredniego nadzoru i bezpośredniej kontroli szkolnictwa wyższego poprzez nowe metody finansowania – nowy system kontraktowy, nowe ciała zewnętrzne zajmujące się alokacją środków finansowych i oceną kadry akademickiej i programów studiów, przy zachowaniu kluczowego głosu w kwestiach proceduralnych, a nie substancjalnych. 2) Zmienione zostały tradycyjne, kolegialne relacje kadra akademicka – dziekani wydziałów – prezydenci uczelni w stronę relacji coraz bardziej menadżerskich. Zwłaszcza niepomiernie wzrosła w tym okresie rola prezydentów uniwersytetów i kierowanych przez nich zespołów zarządzania. Zmalała zarazem rola reprezentantów kadry akademickiej. 3) Zmieniła się koncepcja autonomii uczelni – uczelnie reprezentowane przez swoich prezydentów zdobywały coraz więcej autonomii w zewnętrznych relacjach z państwem (na poziomie centralnym), co było wyrazem decentralizacji władzy. 4) Zmieniły się wzorce międzysektorowej dystrybucji badań naukowych i kształcenia – uniwersytety otrzymały w dużej mierze nieznaną wcześniej możliwość prowadzenia oddzielnie finansowanych przez państwo badań naukowych, najczęściej w konfiguracji z innymi podmiotami, na przykład instytutami badawczymi. Tradycyjnie, do początku tego wieku, badania naukowe nie były prowadzone w sektorze uniwersyteckim, a zajmowały się nimi niemal wyłącznie krajowe instytuty badawcze, które z kolei nie prowadziły kształcenia studentów czy doktorantów. 5) Pojawiły się elementy konkurencji między uczelniami, wydziałami i poszczególnymi naukowcami. Francja zaczyna stopniowo zrywać z jednym z fundujących mitów swoich uniwersytetów głoszącym, że wszystkie instytucje i cała kadra akademicka są równie dobre (i zasługują na takie samo finansowanie). 6) Zaczyna zmieniać się krajowa mapa wypełnianych misji i krajowego oraz międzynarodowego prestiżu akademickiego. Uniwersytety francuskie tradycyjnie pod względem prestiżu ustępowały w misji kształcenia Grandes Écoles, a w misji badań naukowych krajowym instytutom badawczym. Jednak pod wpływem internacjonalizacji i globalizacji w nauce i szkolnictwie wyższym, z jednej strony zmienia się międzynarodowa koncepcja prestiżu akademickiego i jej najważniejsze parametry. Z drugiej zaś strony stosunkowo niska międzynarodowa pozycja Francji w rankingach dostrzeżona w połowie ubiegłej dekady doprowadziła do stopniowego zrywania z polityką izolacji uniwersytetów od badań naukowych. 7) Nie uległ zmianie pod wpływem reform podstawowy dogmat francuskiego szkolnictwa wyższego – że jest ono bezpłatne, a dostęp do niego jest gwarantowany przez państwo. Pomimo braku funkcjonowania czesnego w sektorze uniwersyteckim (i Grandes Écoles), opłaty rejestracyjne są wyższe niż dekadę temu i stają się coraz bardziej zróżnicowane. Ponadto stopniowo, z finansową pomocą państwa, rozwija się sektor prywatny szkolnictwa wyższego, do którego uczęszcza 18% studentów. 8) Nie uległ również zmianie pod wpływem reform najważniejszy podział funkcjonujący we francuskim publicznym szkolnictwie wyższym, czyli podział pod kątem selektywności: niezwykle selektywny sektor Grandes Écoles i otwarty, nieselektywny (jedynie w momencie przyjmowania na pierwszy rok studiów) sektor uniwersytecki. 9) Nie uległa również zmianie tradycyjna obawa reformatorów szkolnictwa wyższego przed protestami (zwłaszcza młodszej i kontraktowej) kadry akademickiej i studentów oraz zamieszkami ulicznymi, które doprowadziły do rezygnacji z licznych pomysłów zmian od roku 1990. 10) Francuski system finansowania szkolnictwa wyższego od początku lat 90-tych odchodzi od scentralizowanego modelu państwowego w stronę modelu, który stopniowo nabiera cech modelu rynkowego czy quasi-rynkowego. Nadal tylko w niewielkiej mierze uniwersytety francuskie konkurują o studentów między sobą. Konkurencja z prestiżowym i selektywnym sektorem Grandes Écoles jest nadal prawie niemożliwa: oba sektory spełniają w społeczeństwie francuskim zupełnie inne funkcje. Uniwersytety konkurują natomiast coraz bardziej z sektorem instytutów nadawczych o państwowe (i regionalne) fundusze przeznaczone na badania naukowe.

Trzy najważniejsze zmiany wynikające z drobnych kroków wprowadzanych przez kolejne fale reform we Francji to (1) zmiany, które przyniósł ze sobą kontraktowy system finansowania uniwersytetów; (2) odkrycie lokalnej i regionalnej roli uniwersytetów; oraz (3) instytucjonalne wzmocnienie uniwersytetów w ich relacjach z państwem, czyli (zewnętrzna) autonomia.

Zmiany w finansowaniu wprowadzane od 1990 roku powodują, że system szkolnictwa wyższego staje się coraz bardziej skomplikowany i obejmuje coraz większą liczbę aktorów instytucjonalnych. Oprócz państwa reprezentowanego przez centralne ministerstwa, ważnym aktorem stały się regiony, których kontrakty z państwem obejmują (w pewnej mierze, najczęściej w wymiarze kilku procent budżetu) kształcenie i badania naukowe); ponadto partnerami w nowych mechanizmach finansowania (np. PRES i RTRA) stał się sektor korporacyjny.

Miejsce centralizacji (decyzje ministerstwa szkolnictwa wyższego) i biurokratyzacji władzy w szkolnictwie wyższym, znanych jeszcze z lat 80-tych ubiegłego wieku, zajmują jej decentralizacja i policentryzacja. Decyzje dotyczące alokacji środków finansowych podejmowane są nie jednostronnie na poziomie ministerstwa, ale w trybie bardziej partnerskim, w ramach negocjacji prowadzonych między ministerstwem a nową grupą menadżerską, reprezentowaną przez uczelnianych prezydentów.

summary:

Reforms of financing higher education in France have been gradually in place since the beginning of the 1990s. Gradual, seemingly small changes, have consistently led to large-scale institutional transformations.

The changes introduced within the subsequent waves of higher education reforms from the years 1990-2013 refer to the following ten areas: 1) Traditional, centralistic relationships between the state and higher education institutions have been changed. The state has withdrawn from direct supervision and control of higher education through new methods of financing: a new contractual system, new external bodies responsible for the allocation of financial resources and the assessment of the academic profession and academic curricula were introduced. The state maintained its power in procedural rather than in substantive academic matters. 2) Traditional, collegial relationships between the academic profession – deans of faculties – and presidents of universities have been changed towards more managerial relationships. Especially, the role of university presidents and managerial units led by them has increased in this period. At the same time, the role of representatives of academics has decreased. 3) The conception of the university autonomy has got changed – universities represented by their presidents have gained more autonomy in external relationships with the state, which was an element of the decentralization of power. 4) The patterns of the cross-sectoral distribution of research tasks and teaching tasks have got changed – universities were able to conduct research, separately funded by the state, most often in configuration with other units, such as, for instance, research institutes. Traditionally, research was conducted only by research institutes and research institutes, in turn, were not teaching either teaching or doctoral students.  5) There appeared elements of competition between institutions, faculties, and particular academics. France is beginning to get rid of one of the founding myths of its universities according to which all institutions and all academics are equally good (and deserve equal levels of public funding). 6) A national map of tasks and institutional prestige is beginning to be changing. French universities have traditionally had lower prestige in teaching than Grandes Ecoles and lower prestige in research than research institutes. But with the impact of globalization and internationalization in science and higher education, on the one hand there is a change in an international conception of academic prestige and its major parameters. One the other hand, a relatively low position of France in international university rankings noticed in the middle of the last decade has led to the gradual demise of the policy of the isolation of French universities from research.  7) A fundamental dogma of French higher education has not been demolished under the impact of reforms – a dogma that higher education is free and the access to it is funded by the state. Despite the fact that tuition fee is not operating in the sector of universities (and that of Grandes Ecoles), registration fees are higher than a decade ago and they are becoming more differentiated. Also the private sector is developing gradually, with the financial support provided by the state. It enrolls 18% of the student body. 8) The most important division in French higher education the division based on the levels of academic selectivity – has not disappeared as a consequence of reforms. The university sector is open and non-selective, and Grandes Ecoles are highly selective. 9) Also the traditional anxiety of reformers of higher education of protests of students and (especially) contracted academic staff has not disappeared. 10) The French system of higher education financing since 1990 has been moving away from a central bureaucratic model towards a model with market or quasi-market characteristics. French universities are still competing for students to a very limited degree only. The competition with the selective system of Grandes Ecoles is still not practically possible. But universities have been competing more and more with the sector of research institutes for state (and regional) research funds.

The three most important changes resulting from small steps being introduced by subsequent waves of reforms in France are the following: 1) the changes brought about by the implementation of the contractual system in university funding, 2) the emergence of a local and regional role of universities and 3) the institutional reinforcement of universities in their relationships wit the state (or the increase of external autonomy).

The changes being introduced since 1990 have caused the system of higher education to become ever more complicated and consisting of ever more institutional actors. Apart from the state represented by the relevant central ministries, also regions have become relevant actors, Regional contracts for universities  include teaching and research; also the corporate sector has become a partner to new mechanisms of financing.

Instead of centralization (decisions taken by the ministry if higher education) and bureaucratization of power in higher education, known from the 1980s, there emerge decentralization and policentralization of power. The decisions about the allocation of financial resources are no longer arbitrarily taken by the ministry but they are taken in a more partner-like mode, as part of negotiations between the ministry and newly emergent managerial groups represented by university presidents.