[WYLOGUJ SIĘ]




Reformy edukacji wyższej we Francji w obszarze finansowania szkół wyższych

working papers

Analizy IBE 2015/12

autorzy: dr Paweł Modrzyński, prof. zw. Marek Kwiek

opis:

Reformy finansowania szkolnictwa wyższego we Francji przebiegają stopniowo od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Stopniowe, z pozoru drobne zmiany prowadzą jednak konsekwentnie do dużych zmian instytucjonalnych.

Zmiany wprowadzone pod wpływem kolejnych fal reform szkolnictwa wyższego z lat 1990-2013 obejmują następujące obszary: 1) Zmienione zostały tradycyjne, centralistyczne relacje państwo – instytucje szkolnictwa wyższego. Nastąpiło wycofywanie się państwa z bezpośredniego nadzoru i bezpośredniej kontroli szkolnictwa wyższego poprzez nowe metody finansowania – nowy system kontraktowy, nowe ciała zewnętrzne zajmujące się alokacją środków finansowych i oceną kadry akademickiej i programów studiów, przy zachowaniu kluczowego głosu w kwestiach proceduralnych, a nie substancjalnych. 2) Zmienione zostały tradycyjne, kolegialne relacje kadra akademicka – dziekani wydziałów – prezydenci uczelni w stronę relacji coraz bardziej menadżerskich. Zwłaszcza niepomiernie wzrosła w tym okresie rola prezydentów uniwersytetów i kierowanych przez nich zespołów zarządzania. Zmalała zarazem rola reprezentantów kadry akademickiej. 3) Zmieniła się koncepcja autonomii uczelni – uczelnie reprezentowane przez swoich prezydentów zdobywały coraz więcej autonomii w zewnętrznych relacjach z państwem (na poziomie centralnym), co było wyrazem decentralizacji władzy. 4) Zmieniły się wzorce międzysektorowej dystrybucji badań naukowych i kształcenia – uniwersytety otrzymały w dużej mierze nieznaną wcześniej możliwość prowadzenia oddzielnie finansowanych przez państwo badań naukowych, najczęściej w konfiguracji z innymi podmiotami, na przykład instytutami badawczymi. Tradycyjnie, do początku tego wieku, badania naukowe nie były prowadzone w sektorze uniwersyteckim, a zajmowały się nimi niemal wyłącznie krajowe instytuty badawcze, które z kolei nie prowadziły kształcenia studentów czy doktorantów. 5) Pojawiły się elementy konkurencji między uczelniami, wydziałami i poszczególnymi naukowcami. Francja zaczyna stopniowo zrywać z jednym z fundujących mitów swoich uniwersytetów głoszącym, że wszystkie instytucje i cała kadra akademicka są równie dobre (i zasługują na takie samo finansowanie). 6) Zaczyna zmieniać się krajowa mapa wypełnianych misji i krajowego oraz międzynarodowego prestiżu akademickiego. Uniwersytety francuskie tradycyjnie pod względem prestiżu ustępowały w misji kształcenia Grandes Écoles, a w misji badań naukowych krajowym instytutom badawczym. Jednak pod wpływem internacjonalizacji i globalizacji w nauce i szkolnictwie wyższym, z jednej strony zmienia się międzynarodowa koncepcja prestiżu akademickiego i jej najważniejsze parametry. Z drugiej zaś strony stosunkowo niska międzynarodowa pozycja Francji w rankingach dostrzeżona w połowie ubiegłej dekady doprowadziła do stopniowego zrywania z polityką izolacji uniwersytetów od badań naukowych. 7) Nie uległ zmianie pod wpływem reform podstawowy dogmat francuskiego szkolnictwa wyższego – że jest ono bezpłatne, a dostęp do niego jest gwarantowany przez państwo. Pomimo braku funkcjonowania czesnego w sektorze uniwersyteckim (i Grandes Écoles), opłaty rejestracyjne są wyższe niż dekadę temu i stają się coraz bardziej zróżnicowane. Ponadto stopniowo, z finansową pomocą państwa, rozwija się sektor prywatny szkolnictwa wyższego, do którego uczęszcza 18% studentów. 8) Nie uległ również zmianie pod wpływem reform najważniejszy podział funkcjonujący we francuskim publicznym szkolnictwie wyższym, czyli podział pod kątem selektywności: niezwykle selektywny sektor Grandes Écoles i otwarty, nieselektywny (jedynie w momencie przyjmowania na pierwszy rok studiów) sektor uniwersytecki. 9) Nie uległa również zmianie tradycyjna obawa reformatorów szkolnictwa wyższego przed protestami (zwłaszcza młodszej i kontraktowej) kadry akademickiej i studentów oraz zamieszkami ulicznymi, które doprowadziły do rezygnacji z licznych pomysłów zmian od roku 1990. 10) Francuski system finansowania szkolnictwa wyższego od początku lat 90-tych odchodzi od scentralizowanego modelu państwowego w stronę modelu, który stopniowo nabiera cech modelu rynkowego czy quasi-rynkowego. Nadal tylko w niewielkiej mierze uniwersytety francuskie konkurują o studentów między sobą. Konkurencja z prestiżowym i selektywnym sektorem Grandes Écoles jest nadal prawie niemożliwa: oba sektory spełniają w społeczeństwie francuskim zupełnie inne funkcje. Uniwersytety konkurują natomiast coraz bardziej z sektorem instytutów nadawczych o państwowe (i regionalne) fundusze przeznaczone na badania naukowe.

Trzy najważniejsze zmiany wynikające z drobnych kroków wprowadzanych przez kolejne fale reform we Francji to (1) zmiany, które przyniósł ze sobą kontraktowy system finansowania uniwersytetów; (2) odkrycie lokalnej i regionalnej roli uniwersytetów; oraz (3) instytucjonalne wzmocnienie uniwersytetów w ich relacjach z państwem, czyli (zewnętrzna) autonomia.

Zmiany w finansowaniu wprowadzane od 1990 roku powodują, że system szkolnictwa wyższego staje się coraz bardziej skomplikowany i obejmuje coraz większą liczbę aktorów instytucjonalnych. Oprócz państwa reprezentowanego przez centralne ministerstwa, ważnym aktorem stały się regiony, których kontrakty z państwem obejmują (w pewnej mierze, najczęściej w wymiarze kilku procent budżetu) kształcenie i badania naukowe); ponadto partnerami w nowych mechanizmach finansowania (np. PRES i RTRA) stał się sektor korporacyjny.

Miejsce centralizacji (decyzje ministerstwa szkolnictwa wyższego) i biurokratyzacji władzy w szkolnictwie wyższym, znanych jeszcze z lat 80-tych ubiegłego wieku, zajmują jej decentralizacja i policentryzacja. Decyzje dotyczące alokacji środków finansowych podejmowane są nie jednostronnie na poziomie ministerstwa, ale w trybie bardziej partnerskim, w ramach negocjacji prowadzonych między ministerstwem a nową grupą menadżerską, reprezentowaną przez uczelnianych prezydentów.